


De bekering van Shell





DE SCHELP OPENT zich en ontdekt dat de samenleving dramatisch is
veranderd. Tientallen jaren kon Shell, net als andere multinationale
ondernemingen, werkzaam zijn in alle delen van de wereld zonder zich
veel aan te trekken van maatschappelijke ontwikkelingen. In de harde
oliewereld gaat het om techniek, logistiek en mechaniek. Olie is macht
en de grote Westerse oliemaatschappijen - in de jaren zestig door de
Italiaan Enrico Mattei de 'zeven zusters' genoemd - oefenen die macht
uit met autonome vanzelfsprekendheid. Direct of indirect beheersen ze de
opsporing, winning, transport, verwerking en distributie van de
energiebron waarvan industrieuml;le economie&euml;n afhankelijk zijn.
Geen wonder dat zich de arrogantie van de macht ontwikkelde.


De president-directeur van de Koninklijke/Shell Groep, Herkstrouml;ter,
heeft vorige week in een toespraak een cultuurverandering voor Shell
aangekondigd. Het was een onthullend verhaal. Enerzijds omdat Shell het
boetekleed aantrok en erkende dat het zich te lang had afgesloten van de
samenleving, anderzijds omdat de dilemma's van het multinationale
ondernemerschap in een transparante wereld treffend onder woorden werden
gebracht. Shell, zei Herkstrouml;ter met zoveel woorden, heeft de
aansluiting bij de maatschappelijke veranderingen gemist. Dit is geen
gering zelfverwijt voor de topman van een van de grootste concerns ter
wereld, dat in 1995 een winst boekte van bijna zeven miljard dollar -
meer dan het bruto nationale produkt van IJsland.

SHELL HEEFT DE afgelopen tijd enkele fikse publicitaire deuken
opgelopen. Eerst was daar de rel over de Brent Spar, een afgedankte
opslagtank voor olie die onder druk van de milieulobby uiteindelijk niet
werd afgezonken in zee, maar versleept werd naar Noorwegen. Vervolgens
was er de betrokkenheid van Shell bij de oliewinning in het oosten van
Nigeria en de aanklacht dat het concern zich meer had moeten inspannen
om de executie van Ogoni-leider Ken Saro-Wiwa en acht medestanders in
Nigeria te voorkomen. Ook al trof Shell minder blaam dan de
beschuldigingen die werden geuit, de reactie van het bedrijf was op zijn
zachtst gezegd inadequaat.

Grotere nadruk op public relations vormt niet het antwoord op kritiek en
het siert Shell dat het daarvoor niet kiest. Het concern, dat overigens
gewikkeld is in een ingrijpende vernieuwing van de organisatie, zoekt de
oplossing in een interne cultuuromlslag. Herstrouml;ter bepleit minder
vanzelfsprekendheid in de betrekkingen met overheden, minder
technologische arrogantie, minder gedrag van een 'staat in de staat' en
meer contacten met maatschappelijke organisaties. De gesloten schelp
moet zich open stellen voor de buitenwereld.

HET DILEMMA VAN zakendoen in extreme omstandigheden is hiermee niet
opgelost. Van de ruim honderdtachtig onafhankelijke landen in de wereld
hebben er een groot aantal maatschappelijke, culturele, politieke,
humanitaire of ecologische aspecten die naar de gangbare Westerse normen
verwerpelijk zijn. Moeten multinationale ondernemingen die per definitie
in alle mogelijke landen opereren, hiermee rekening houden en hebben ze
een rol te vervullen in de bevordering van veranderingen? Hoewel de
oliemaatschappijen zich - in ieder geval in het verleden - hebben
gemengd in politieke aangelegenheden binnen en tussen landen, kiest
Herkstrouml;ter voor een middenkoers tussen wat hij noemt moreel
imperialisme en moreel relativisme. Terecht: niet ondernemingen maar
overheden en internationale organisaties moeten zich uitspreken over
politieke stelsels, mensenrechten of milieuvernietiging en in
voorkomende gevallen maatregelen treffen.

ONDERNEMINGEN KRIJGEN hiermee geen vrijbrief om zich in hun
operationele bedrijvigheid nergens iets van aan te trekken. Naast hun zakelijke 
afwegingen zijn ze
gebonden door bredere maatschappelijke normen en waarden. In extreme
gevallen kan dit betekenen dat bedrijven zich terugtrekken uit landen of
besluiten hun zakelijke activiteiten anders in te richten. Voor
multinationals wordt het daarmee niet gemakkelijker. Maar niemand zou
ook willen beweren dat de hedendaagse, mondiale economie gemakkelijk in
elkaar zit.

  








