


Oranje-vrijstaat





MARKEN EN VELSEN verheugen zich vandaag in het bezoek van koningin
Beatrix ter viering van Koninginnedag. De datum van de verjaardag van
prinses Juliana is in de loop der jaren uitgegroeid tot het
belangrijkste nationale volksfeest in Nederland. Geijkte
televisiebeelden, trotse burgemeesters, straatspelen, kinderkoren en
fanfarekorpsen: de leden van de koninklijke familie begeven zich
temidden van hun onderdanen. De burgers maken van de gelegenheid gebruik
om feest te vieren of om rond te slenteren op de straatmarkten die
overal zijn toegestaan. Een keer per jaar, op Koninginnedag, is
Nederland een Oranje-vrijstaat.


Het Huis van Oranje geniet een populariteit die getuige de
opiniepeilingen eerder toe- dan afneemt. Het Republikeins Genootschap
van respectabele heren dat een maand of wat geleden de aandacht trok,
heeft geen vertaling gekregen in een Republikeins platform, in verhitte
polemieken of in een politieke beweging van anti-orangisten. Ook al
leeft het gevoel dat een erfelijk koningschap zich moeilijk laat
verenigen met de prestatiegerichte samenleving en met gedemocratiseerde
instituties, binnen de kaders van de constitutionele monarchie en de
ministerieuml;le verantwoordelijkheid is de positie van de koninklijke
familie tot een categorie van een andere orde verklaard. Het staatshoofd
kan zich eigenzinnigheden veroorloven omdat optreden en verschijning
respect afdwingen bij de bestuurlijke elite eacute;n bij de bevolking.
De koningin staat niet boven, maar - symbolisch - in de samenleving.

De symboolfunctie van koningshuizen wordt onbedoeld onderstreept door de
pogingen die in verschillende Zuid- en Oosteuropese landen worden
ondernomen om de monarchie in ere te herstellen. In het politieke en
maatschappelijke vacuuuml;m na de ineenstorting van de communistische
heerschappij zou een koning saamhorigheid moeten brengen. Deze pogingen
tot restauratie van de vorstenhuizen die door de communisten werden
verjaagd, maken vooralsnog weinig kans, al was het alleen al omdat een
terugkeer van het 'ancien reacute;gime' eerder herinneringen aan een
semi-feodaal verleden dan een perspectief van modernisering vormt.

DE GESCHIEDENIS van Nederland is anders. Hier is de verbondenheid met
het huis van Oranje ontstaan in de periode van de Republiek en heeft de
monarchie zo'n tweehonderd jaar na de onafhankelijkheid gestalte
gekregen. Hoewel de taakuitoefening door de vorstinnen van deze eeuw
niets zegt over de geschiktheid waarover gekozen presidenten kunnen
beschikken, heeft de populariteit van het koningshuis alles te maken met
de wijze waarop de koninklijke functies worden bekleed. De monarchie is
in Nederland niet verworden tot een ongeloofwaardig sprookjesverhaal en
evenmin tot het toneel van openlijke ruzies of tot speelbal van de
society- en roddelbladen. Aan de onvermijdelijke mystiek waarmee de
koninklijke familie is omgeven, is een eigentijdse invulling gegeven.

Het ligt voor de hand om deze pragmatische lijn door te trekken nu
kroonprins Willem-Alexander, afgelopen zondag dertig jaar geworden, na
een scala van stages praktisch is klaargestoomd voor de troonopvolging.
Zelden is een toekomstige koning zo goed voorbereid op zijn taak en
bovendien geniet hij een sympathie die zich niet beperkt tot zijn
generatiegenoten. Maar er zal zeker iets veranderen wanneer
Willem-Alexander op een moment in de toekomst zijn moeder opvolgt. Met
een koning op de troon, na vier koninginnen, zal zich een omslag
voordoen in de uitstraling van de monarchie. De afgelopen jaren is
slechts sporadisch naar buiten gekomen dat Willem-Alexander meer in zijn
mars heeft dan de Elfstedentocht rijden, met de Olympische kampioenen
meehossen of de soldaten van Dutchbat binnenhalen. De kroonprins heeft
recht op een priveacute;-bestaan, maar de Nederlandse samenleving
evenzeer op een gedegen beeld van de troonopvolger. Over PWA valt
aanzienlijk meer te zeggen dan dat hij een 'aardige vent' is.

WILLEM-ALEXANDER heeft zich als persoon kunnen ontwikkelen, door het hof
afgeschermd van de opdringerigheid van de samenleving. Dat is over het
algemeen gerespecteerd en het is hem niet slecht afgegaan. Hij heeft
bovendien het tij mee: de roerige jaren waarin het huwelijk en de
inhuldiging van Beatrix vielen zijn voorbij. Tegelijkertijd is temidden
van de internationale economische dynamiek en de Europese integratie de
hang naar de zekerheid van nationale symbolen toegenomen.

De uitdaging voor Willem-Alexander is om koning te zijn in de
informatiemaatschappij van de 21ste eeuw. Een erfelijk vorst in de
'cyberspace' is een anachronisme en behoudt slechts zijn
aantrekkingskracht als de menselijke maat van het koningschap zichtbaar
blijft. Daarvoor zal Willem-Alexander eerder vroeger dan later uit de
schaduw van koningin Beatrix moeten treden.










